اگر به دلیل سرفه طولانی مدت، تنگی نفس، خس خس سینه، احساس فشار در قفسه سینه یا کاهش توانایی تنفسی به فوق تخصص ریه مراجعه کرده باشید، ممکن است پزشک برای پیدا کردن علت علائم و بررسی عملکرد ریه، یک یا چند آزمایش تشخیصی درخواست کند. آزمایش های مورد نیاز فوق تخصص ریه برای همه بیماران یکسان نیست و بر اساس علائم، معاینه، سابقه پزشکی، مصرف دخانیات و تشخیص احتمالی پزشک انتخاب می شوند.

از مهم ترین این بررسی ها می توان به تست عملکرد ریه (PFT)، اسپیرومتری، اندازه گیری حجم ریه، تست انتشار گازها (DLCO)، پالس اکسیمتری، گازهای خون شریانی (ABG)، عکس قفسه سینه و سی تی اسکن اشاره کرد. در برخی شرایط نیز روش های تخصصی تری مانند برونکوسکوپی، EBUS و بیوپسی ریه برای رسیدن به تشخیص دقیق تر انجام می شوند.

در این مقاله بررسی می کنیم پس از مراجعه به فوق تخصص ریه چه آزمایش هایی ممکن است لازم باشد، هرکدام چه چیزی را نشان می دهند، برای چه بیماری هایی کاربرد دارند و آیا برای انجام آن ها به آمادگی خاصی نیاز است.

آزمایش های مورد نیاز فوق تخصص ریه چیست؟

فوق تخصص ریه یا Pulmonologist پزشک متخصص تشخیص و درمان بیماری های مربوط به ریه، راه های هوایی و سیستم تنفسی است. زمانی که علائم تنفسی وجود دارد، پزشک معمولاً ابتدا شرح حال و معاینه را انجام می دهد و سپس بر اساس یافته های به دست آمده، آزمایش مناسب را انتخاب می کند.

برای مثال، در بیماری که دچار تنگی نفس و خس خس سینه است، اسپیرومتری و تست عملکرد ریه ممکن است اهمیت زیادی داشته باشند؛ در حالی که در صورت مشاهده یافته غیرطبیعی در تصویر قفسه سینه، پزشک ممکن است CT اسکن را توصیه کند. بنابراین نمی توان یک فهرست ثابت برای همه بیماران ارائه کرد.

برای تشخیص دقیق و درمان بیماری‌های تنفسی، انتخاب پزشک متخصص اهمیت زیادی دارد؛ در صفحه بهترین فوق تخصص بیماری‌ های ریه در تهران با معیارهای انتخاب پزشک باتجربه و خدمات تخصصی آشنا شوید.

چه علائمی باعث تجویز آزمایش های ریه می شوند؟

وجود علائم تنفسی لزوماً به معنای ابتلا به یک بیماری خاص نیست. بسیاری از بیماری های ریوی علائم مشترکی دارند و برای افتراق آن ها ممکن است انجام آزمایش ضروری باشد. علائمی که معمولاً پزشک را به سمت بررسی عملکرد یا ساختار ریه هدایت می کنند عبارت اند از:

• سرفه مداوم یا عودکننده
• تنگی نفس
• خس خس سینه
• دشواری در نفس عمیق
• احساس فشار، درد یا سنگینی در قفسه سینه
• تولید خلط مکرر
• کاهش تحمل فعالیت
• افت سطح اکسیژن خون
• سابقه مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی
• تماس شغلی با گردوغبار، دود یا مواد شیمیایی

این علائم ممکن است در شرایطی مانند آسم، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، فیبروز ریوی و سایر بیماری های تنفسی دیده شوند و تشخیص نهایی تنها با توجه به علائم انجام نمی شود.

تست عملکرد ریه یا PFT چیست؟

یکی از مهم ترین آزمایش های مورد نیاز فوق تخصص ریه، تست عملکرد ریه یا Pulmonary Function Test (PFT) است. این اصطلاح به مجموعه ای از آزمایش های تنفسی گفته می شود که بررسی می کنند ریه ها چگونه هوا را وارد و خارج می کنند و تا چه اندازه در تبادل گازها موفق هستند.

PFT می تواند مواردی مانند مقدار و سرعت جریان هوا، حجم های مختلف ریه و توانایی انتقال گازها از ریه به خون را بررسی کند. برخی از انواع این تست نیز عملکرد قلب، ریه و عضلات را در زمان فعالیت ارزیابی می کنند. طبق اطلاعات منتشرشده توسط Cleveland Clinic، تست های عملکرد ریه غیرتهاجمی هستند و رایج ترین نوع آن ها اسپیرومتری است. برای اطلاعات بیشتر درباره خدمات فوق تخصصی ریه دکتر یداله‌ زاده می‌ توانید با ما در تماس باشید.

اسپیرومتری چگونه انجام می شود؟

در اسپیرومتری (Spirometry) بیمار از طریق یک دهانی به دستگاه اسپیرومتر متصل می شود. برای جلوگیری از ورود و خروج هوا از بینی، گیره ای روی بینی قرار می گیرد. سپس بیمار طبق دستور تکنسین یا پزشک نفس می کشد و در برخی مراحل باید با بیشترین شدت و سرعت ممکن بازدم کند.

اسپیرومتری به پزشک کمک می کند مقدار هوا و جریان آن را بررسی کند و در تشخیص آسم، COPD و سایر اختلالات انسدادی راه های هوایی کاربرد دارد. در برخی بیماران، تست قبل و بعد از مصرف داروی گشادکننده برونش تکرار می شود. تغییر نتیجه می تواند نشان دهد که راه های هوایی تا چه اندازه به دارو پاسخ می دهند.

اندازه گیری حجم ریه چیست؟

در بعضی بیماران، اسپیرومتری به تنهایی اطلاعات کافی ارائه نمی دهد و پزشک به اندازه گیری حجم های ریوی نیاز دارد. این آزمایش مشخص می کند چه مقدار هوا در ریه ها وجود دارد و ظرفیت های مختلف ریه چگونه هستند. یکی از روش های انجام آن Body Plethysmography است. در این روش بیمار داخل محفظه ای شفاف قرار می گیرد و تغییرات فشار و حجم در هنگام تنفس اندازه گیری می شود.

کاهش حجم ریه ممکن است در بیماری های محدودکننده مانند فیبروز ریوی دیده شود. از طرف دیگر، افزایش برخی حجم ها می تواند در بعضی بیماری های انسدادی مشاهده شود.

تست انتشار گازها یا DLCO چیست؟

DLCO یا Diffusing Capacity for Carbon Monoxide یکی از بخش های مهم ارزیابی عملکرد ریه است. این آزمایش بررسی می کند گازها با چه میزان کارایی از فضای هوایی ریه وارد خون می شوند. در این تست، بیمار مقدار کمی از یک مخلوط گازی ایمن را تنفس می کند و سپس مقدار گاز موجود در بازدم اندازه گیری می شود. نتیجه به پزشک کمک می کند توانایی تبادل گاز در ریه را ارزیابی کند.

کاهش ظرفیت انتشار گازها ممکن است در برخی بیماری های بافت ریه، فیبروز ریوی و آمفیزم دیده شود. تفسیر DLCO باید در کنار سایر نتایج آزمایش و شرایط بیمار انجام شود.

تست ورزش قلبی ریوی یا CPET چیست؟

اگر بیمار در حالت استراحت مشکل واضحی نداشته باشد اما هنگام راه رفتن، بالا رفتن از پله یا ورزش دچار تنگی نفس شود، ممکن است پزشک تست ورزش قلبی ریوی (Cardiopulmonary Exercise Test) را تجویز کند. در این آزمایش، بیمار روی تردمیل راه می رود یا از دوچرخه ثابت استفاده می کند و هم زمان پارامترهایی مانند ضربان قلب، فشار خون و سطح اکسیژن بررسی می شوند. هدف CPET بررسی عملکرد هماهنگ قلب، ریه ها و عضلات هنگام فعالیت است و می تواند در بررسی علت کاهش تحمل ورزشی و برخی انواع تنگی نفس مفید باشد.

پالس اکسیمتری چیست؟

پالس اکسیمتری (Pulse Oximetry) یک روش سریع و غیرتهاجمی برای اندازه گیری میزان اشباع اکسیژن خون است. دستگاه کوچکی روی انگشت قرار می گیرد و بدون خون گیری، میزان اکسیژن خون را تخمین می زند. پالس اکسیمتری برای ارزیابی وضعیت اکسیژن رسانی اهمیت دارد؛ اما به تنهایی نمی تواند علت کاهش اکسیژن یا بیماری زمینه ای را مشخص کند. نتیجه آن باید در کنار علائم و سایر بررسی ها تفسیر شود.

گازهای خون شریانی یا ABG چیست؟

Arterial Blood Gas یا ABG آزمایشی است که با گرفتن نمونه خون شریانی انجام می شود و اطلاعات دقیق تری درباره وضعیت گازهای خون در اختیار پزشک قرار می دهد. این آزمایش می تواند میزان اکسیژن، دی اکسیدکربن و وضعیت اسید-باز خون را بررسی کند و در شرایطی که ارزیابی دقیق تری از وضعیت تنفسی مورد نیاز باشد، استفاده می شود. نمونه گیری ABG معمولاً از شریان ناحیه مچ دست انجام می شود.

عکس قفسه سینه چه کاربردی دارد؟

Chest X-ray یکی از رایج ترین روش های تصویربرداری برای ارزیابی قفسه سینه است. این تصویر اطلاعاتی درباره ریه ها، قلب، دنده ها و ساختارهای اصلی قفسه سینه ارائه می دهد. رادیوگرافی می تواند در بررسی برخی مشکلات مانند عفونت، روی هم خوابیدن ریه، افزایش حجم هوای ریه یا برخی توده ها کمک کننده باشد. با این حال، عکس ساده نسبت به CT جزئیات کمتری ارائه می دهد و اگر پزشک به بررسی دقیق تر نیاز داشته باشد، ممکن است تصویربرداری پیشرفته تری درخواست کند.

سی تی اسکن ریه چه زمانی لازم است؟

CT Scan قفسه سینه تصاویر دقیق تر و لایه لایه ای از ساختارهای داخل قفسه سینه ایجاد می کند. پزشک ممکن است در شرایطی که عکس ساده پاسخ کافی نمی دهد یا نیاز به بررسی دقیق یک یافته وجود دارد، CT را درخواست کند.

این روش می تواند برای بررسی دقیق تر:

• ندول ها و توده های ریوی
• تغییرات بافت ریه
• برخی بیماری های التهابی
• آسیب های ساختاری
• برخی مشکلاتی که در X-ray به خوبی دیده نمی شوند به کار رود.

گاهی برای انجام CT از ماده حاجب استفاده می شود و در این صورت ممکن است آمادگی خاصی لازم باشد.

برونکوسکوپی چیست و چه زمانی انجام می شود؟

برونکوسکوپی (Bronchoscopy) از روش های تخصصی تر تشخیص بیماری های ریه است. در این روش پزشک با استفاده از برونکوسکوپ، یعنی لوله ای باریک و مجهز به سیستم تصویربرداری، راه های هوایی را مشاهده می کند.

برونکوسکوپی ممکن است برای:

• مشاهده مستقیم راه های هوایی
• نمونه برداری از بافت
• بررسی برخی ضایعات
• کمک به تشخیص سرطان ریه
• بررسی بعضی مشکلات ناشناخته ریوی استفاده شود.

در بیمارانی که نیاز به نمونه برداری از غدد لنفاوی قفسه سینه دارند، ممکن است روش هایی مانند EBUS یا سونوگرافی داخل برونش نیز مورد استفاده قرار گیرد.

آیا ممکن است پزشک بیوپسی ریه درخواست کند؟

در برخی بیماری ها، تصویربرداری و آزمایش های عملکردی برای رسیدن به تشخیص کافی نیستند. در چنین شرایطی ممکن است بیوپسی ریه (Lung Biopsy) پیشنهاد شود. در بیوپسی، نمونه ای از بافت ریه برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی می شود. روش نمونه برداری بر اساس محل ضایعه و وضعیت بیمار متفاوت است و می تواند با سوزن، از طریق برونکوسکوپی، توراکوسکوپی یا روش جراحی انجام شود.

این روش برای همه بیماران لازم نیست و تنها زمانی انجام می شود که اطلاعات با روش های کم تهاجمی تر برای تشخیص کافی نباشد.

آیا قبل از آزمایش ریه باید ناشتا باشیم؟

این موضوع به نوع آزمایش بستگی دارد. برای تست عملکرد ریه معمولاً ناشتایی کامل لازم نیست، اما منابع تخصصی توصیه می کنند پیش از PFT از غذای سنگین و کافئین پرهیز شود. همچنین ممکن است پزشک از بیمار بخواهد برخی داروهای تنفسی را برای مدت کوتاهی مصرف نکند. زمان و مدت قطع دارو به نوع دارو و هدف آزمایش وابسته است. هیچ دارویی را بدون دستور پزشک قطع نکنید.

تست عملکرد ریه چقدر طول می کشد؟

مدت PFT به تعداد تست هایی که انجام می شوند بستگی دارد، اما یک جلسه تست عملکرد ریه معمولاً حدود ۱۵ تا ۴۵ دقیقه زمان می برد. در صورت احساس خستگی یا سرگیجه، بیمار باید موضوع را به تکنسین اطلاع دهد تا امکان استراحت بین مراحل فراهم شود.

آیا نتیجه غیرطبیعی PFT به معنی بیماری قطعی است؟

خیر. PFT یک ابزار تشخیصی است و نتیجه آن باید همراه با علائم، معاینه، سابقه پزشکی و سایر آزمایش ها تفسیر شود. نتیجه غیرطبیعی ممکن است پزشک را به سمت بررسی های تکمیلی هدایت کند؛ برای مثال ممکن است تصویربرداری، آزمایش دیگری یا تکرار PFT لازم شود. به همین دلیل، چیزی به نام «قبولی یا مردودی» در تست عملکرد ریه وجود ندارد؛ بلکه نتیجه، اطلاعاتی درباره نحوه عملکرد سیستم تنفسی در اختیار پزشک قرار می دهد.

چه زمانی مراجعه به فوق تخصص ریه ضروری تر است؟

اگر سرفه شما طولانی شده، تنگی نفس تکرار می شود، هنگام فعالیت دچار افت توانایی تنفسی می شوید یا خس خس و سایر علائم تنفسی ادامه دار هستند، بهتر است علت آن ها توسط پزشک بررسی شود. به خصوص اگر علائم جدید، شدید یا رو به بدتر شدن باشند، خوددرمانی و به تأخیر انداختن ارزیابی پزشکی می تواند تشخیص بیماری زمینه ای را دشوارتر کند.

چگونه نتیجه آزمایش ها به انتخاب درمان کمک می کند؟

ارزش آزمایش های ریه فقط در تشخیص بیماری نیست. پزشک می تواند از نتایج برای تعیین شدت بیماری، بررسی پاسخ به درمان و پیگیری روند آن نیز استفاده کند. برای مثال، در برخی بیماران مبتلا به بیماری های مزمن تنفسی، PFT در مراجعات بعدی تکرار می شود تا مشخص شود عملکرد ریه در طول زمان چه تغییری کرده است. به همین دلیل، نتیجه آزمایش باید بخشی از یک تصویر کامل تر باشد و نباید یک عدد یا یک شاخص به تنهایی مبنای تصمیم گیری قرار گیرد.

بعد از مراجعه به فوق تخصص ریه چه آزمایش هایی لازم است؟

آزمایش های مورد نیاز فوق تخصص ریه به شرایط اختصاصی هر بیمار بستگی دارد. پزشک ممکن است برای یک بیمار تنها اسپیرومتری و تصویربرداری ساده درخواست کند و برای بیماری دیگر، مجموعه ای از PFT، DLCO، حجم های ریوی، پالس اکسیمتری، ABG، CT اسکن، برونکوسکوپی یا بیوپسی را لازم بداند.

مهم ترین نکته این است که تشخیص بیماری ریوی بر اساس یک آزمایش منفرد انجام نمی شود. ترکیب علائم، معاینه، سابقه پزشکی، آزمایش ها و تصویربرداری به پزشک کمک می کند علت مشکل تنفسی را دقیق تر مشخص کند.

تماس با ما 

اگر دچار تنگی نفس، سرفه مزمن، خس خس سینه یا کاهش توانایی تنفسی هستید، برای بررسی علت علائم و تعیین آزمایش های مناسب می توانید برای ویزیت و مشاوره تخصصی نزد دکتر یداله زاده، فوق تخصص ریه اقدام کنید.

توجه: این مقاله با هدف افزایش آگاهی پزشکی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا توصیه مستقیم پزشک نیست. نوع آزمایش و ضرورت انجام آن باید بر اساس شرایط هر بیمار توسط پزشک تعیین شود.